هرمز قفل شد؛ موج بحران به بنادر جهان رسید

به گزارش مانا، اگر سوئز زمان حمل را کوتاه می‌کند و مالاکا حجم تجارت را تسهیل، هرمز مستقیماً قیمت، هزینه و امنیت کل زنجیره حمل‌ونقل جهانی را تعیین می‌کند. در هفته‌های اخیر و همزمان با تشدید تنش‌های منطقه‌ای، این گذرگاه حیاتی بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته؛ نه فقط به عنوان یک نقطه ژئوپلیتیکی، بلکه به عنوان یک «گره حیاتی در لجستیک جهانی» که اختلال در آن، از کشتی و بیمه گرفته تا قیمت سوخت و قراردادهای تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد .

هرمز؛ شریان حیاتی حمل‌ونقل

رمضانعلی سنگدوینی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، با اشاره به نقش این تنگه در جریان انرژی جهان گفت: ایران بیش از 35 تا 40 درصد انرژی جهان را در مسیر تنگه هرمز کنترل می‌کند. گلوی انرژی دنیا در اختیار ایران است. نفت، گاز، ال‌ان‌جی و ال‌پی‌جی از این مسیر عبور می‌کند. این سخنان از منظر حمل‌ونقل به این معناست که بخش عظیمی از ناوگان کشتیرانی انرژی جهان از نفتکش‌های غول‌پیکر تا کشتی‌های حمل گاز وابسته به عبور ایمن و مستمر از این مسیر هستند. هرگونه اختلال در این تنگه، بلافاصله به افزایش ترافیک دریایی در مسیرهای جایگزین، رشد هزینه‌های عملیاتی و بی‌نظمی در زنجیره تأمین منجر می‌شود. سنگدوینی با اشاره به شرایط فعلی گفت: دشمن تأسیسات پارس جنوبی و برخی پالایشگاه‌ها را زده، اما مردم هیچ کمبودی در فرآورده‌های نفتی، بنزین و گازوئیل احساس نکرده‌اند. در سطح داخلی، این اظهارات بر تداوم تأمین سوخت تأکید دارد، اما در سطح بین‌المللی، تصویر متفاوت است. اختلال در مسیرهای دریایی خلیج فارس، باعث ایجاد تأخیر در حرکت کشتی‌ها، افزایش زمان انتظار در لنگرگاه‌ها و تغییر مسیر بسیاری از محموله‌ها شده است.

هزینه حمل‌ونقل؛ ضربه پنهان بحران

گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که اصلی‌ترین ضربه بحران، نه فقط در قیمت کالا بلکه در «هزینه حمل» بوده است. روزنامه فایننشال تایمز گزارش داد که معامله‌گران جهانی در پی تحولات اخیر میلیاردها دلار ضرر کردند. الکساندر فرانک، رییس بخش ریسک و تجارت در شرکت اولیور وایمن، در این باره گفت: تجار کالا قبل از شروع جنگ با مشتریان خود برای فروش کالا با قیمت مشخص در آینده توافق کرده بودند، اما سپس متوجه شدند که هزینه حمل و نقل با افزایش قیمت نفت و هزینه بیمه به‌طور غیرمنتظره‌ای افزایش یافته است، و نتیجه این شد که آنها میلیاردها دلار ضرر کردند. در واقع، سه مولفه اصلی حمل‌ونقل دریایی سوخت (bunker fuel)، بیمه insurance premium و مسیر (routing) همزمان دچار جهش شده‌اند.

کشتی‌ها در تنگنا؛ از توقف تا تغییر مسیر

یکی از مهم‌ترین پیامدهای اختلال در تنگه هرمز، گیر افتادن محموله‌ها در خلیج فارس است. بر اساس گزارش‌ها، محموله‌های عظیمی از نفت در خلیج فارس گیر کرده‌اند و نمی‌توانند از تنگه هرمز عبور کنند. این وضعیت چند اثر مستقیم بر صنعت حمل‌ونقل دارد: افزایش زمان خواب کشتی‌ها idle time، کاهش بهره‌وری ناوگان، افزایش هزینه اجاره کشتی (charter rates) و ایجاد گلوگاه در بنادر مبدا در چنین شرایطی، شرکت‌های کشتیرانی ناچار به بازطراحی مسیرها یا حتی تعلیق برخی قراردادها می‌شوند.

انفجار قیمت‌ها؛ بازتاب اختلال لجستیکی

افزایش هزینه حمل‌ونقل، مستقیماً به قیمت انرژی منتقل شده است. طبق گزارش‌ها، قیمت نفت برنت بیش از 50 درصد افزایش یافته و از 100 دلار عبور کرده است. جان پیسی، رییس یک شرکت مشاوره انرژی، هشدار داد: قیمت نفت برنت ممکن است به 190 دلار در هر بشکه برسد؛ اگر جریان‌ها از طریق تنگه هرمز در سطح فعلی باقی بمانند. این افزایش، تنها ناشی از کمبود عرضه نیست، بلکه نتیجه افزایش هزینه رساندن نفت به بازار نیز هست؛ یعنی همان حلقه حمل‌ونقل.

بیمه؛ بازیگر پنهان اما تعیین‌کننده

در شرایــط ناامن، هزینه بیمه کشتی‌ها به‌طور چشــمگیری افزایش می‌یابد. شــرکت‌های بیمه برای پوشش ریسک جنگ، حق بیمه‌های اضافی (war risk premium) اعمال می‌کنند که گاه به چندین برابر حالت عادی می‌رسد. این افزایش هزینه، مستقیماً بر قیمت نهایی کالا تأثیر گذاشته و حتی برخی مسیرها را از نظر اقتصادی غیربه‌صرفه می‌کند.

واکنش شرکت‌های بزرگ حمل‌ونقل و تجارت

گزارش فایننشال تایمز اشاره می‌کند که شرکت‌های بزرگ تجارت کالا برای جبران هزینه‌ها، سرمایه در گردش خود را افزایش داده‌اند. برخی از این شرکت‌ها میلیاردها دلار تسهیلات اعتباری جدید دریافت کرده‌اند تا بتوانند هزینه‌های فزاینده حمل‌ونقل را مدیریت کنند. این موضوع نشان می‌دهد که بحران هرمز، نه فقط یک بحران منطقه‌ای، بلکه یک شوک مالی در صنعت لجستیک جهانی است.

مسیرهای جایگزین؛ راهکار یا مُسکن موقت؟

در واکنش به این وضعیت، ایران بر توسعه مسیرهای جایگزین تأکید دارد. جواد هدایتی، مدیرکل ترانزیت سازمان حمل‌ونقل جاده‌ای، گفت: مهم‌ترین ویژگی کریدور ایران-پاکستان اتصال آن به چارچوب همکاری‌های اقتصادی بین چین و پاکستان تحت عنوان سی‌پک است. او افزود: در این کریدور از تمام شقوق حمل‌ونقل می‌توان استفاده کرد، هم ظرفیت ریلی و هم جاده‌ای. از منظر حمل‌ونقل، این کریدور می‌تواند بخشی از فشار روی مسیر دریایی را کاهش دهد، اما واقعیت این است که حمل دریایی همچنان ارزان‌ترین و کارآمدترین روش برای جابه‌جایی محموله‌های حجیم باقی می‌ماند.

آیا جایگزینی برای هرمز وجود دارد؟

هدایتی در پاسخ به این پرسش که آیا محاصره هرمز می‌تواند تجارت ایران را مختل کند، گفت: محاصره تنگه هرمز نمی‌تواند ایران را دچار خفگی کند و اساساً محاصره‌پذیر نیستیم. او توضیح داد: این محاصره ممکن است هزینه‌ها را افزایش دهد و حمل و نقل کالا از سایر کریدورها شاید به سهولت مسیر دریایی نباشد. این جمله، دقیقاً چالش اصلی لجستیک جهانی را نشان می‌دهد: جایگزین‌ها وجود دارند، اما «کارآمد» نیستند. سنگدوینی همچنین از تصویب قانون عوارض تنگه هرمز خبر داد و گفت: از این به بعد تنگه هرمز جزئی از ملک جمهوری اسلامی ایران است و اجازه نخواهیم داد کسی از آن بدون رعایت قوانین ما عبور کند. چنین رویکردی، در صورت اجرا، می‌تواند به تغییر قواعد بازی در حمل‌ونقل دریایی منجر شود؛ از افزایش هزینه عبور گرفته تا پیچیده‌تر شدن مقررات برای شرکت‌های بین‌المللی.

هرمز، نقطه اتصال سیاست و لجستیک

آنچه امروز در تنگه هرمز جریان دارد، صرفاً یک تنش سیاسی یا نظامی نیست؛ بلکه یک بحران چندلایه در قلب سیستم حمل‌ونقل جهانی است. از کشتی‌هایی که در انتظار عبور مانده‌اند تا قراردادهایی که به‌دلیل افزایش هزینه‌ها زیان‌ده شده‌اند، همه نشان می‌دهد که این تنگه، بیش از هر زمان دیگری به یک «متغیر تعیین‌کننده در اقتصاد لجستیک» تبدیل شده است. در نهایت، اگرچه کشورها تلاش می‌کنند با ایجاد کریدورهای جایگزین، وابستگی خود را کاهش دهند، اما واقعیت این است که تنگه هرمز همچنان بی‌رقیب‌ترین مسیر برای انتقال انرژی باقی مانده است؛ گلوگاهی که هر اختلال در آن، زنجیره‌ای از واکنش‌ها را در سراسر جهان به‌دنبال دارد، از بندر تا پمپ بنزین.