تنگه هرمز صنعت انفورماتیک را به لرزه درآورد
اختصاصی مانا/بیست و هشتم فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) را در تاریخ اقتصاد دیجیتال جهان به یاد خواهند آورد؛ نه به خاطر سقوط بورس، نه به خاطر رکود اعلامشده، بلکه به خاطر آنچه در تنگه هرمز رخ داد. آن روز، پس از تجاوز ناجوانمردانه مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و آغاز جنگ تحمیلی سوم، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی-در پاسخ- تنگه هرمز را بست تا صدها فروند کشتی در بیرون از آبراه لنگر بیندازند، بزرگترین شرکتهای کشتیرانی جهان از جمله «مرسک» تمام عبورها را تعلیق کنند، شرکتهای بیمه پوشش شناورها را پس بگیرند و در عرض کمتر از یک هفته، قیمت نفت خام از حدود ۶۷ دلار به نزدیک ۱۰۰ دلار در هر بشکه برسد.
اما این داستان، داستان نفت نیست. این داستان هوش مصنوعی است.
کد خبر: ۱۰۶۶۶۹
جغرافیای بحران
تنگه هرمز در سال ۲۰۲۴ روزانه به طور متوسط شاهد عبور۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی بود؛ که این رقم معادل ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی و بیش از یکچهارم تجارت دریایی نفت کل جهان است. اما عدد واقعاً تعیینکننده، ۲۰ درصد دیگری است: همین سهم از تجارت جهانی «گاز طبیعی مایع» که عمدتاً از قطر صادر میشود.
بانک «استاندارد چارترد» تحلیل کرد که بستهشدن تنگه هرمز در ۲۰۲۶ روزانه حدود ۸ میلیون بشکه نفت را از جریان جهانی حذف کرد و عربستان سعودی به تنهایی ۷۰۰ هزار بشکه در روز از جریان خط لولهاش کاهش را تجربه کرد.
رئیس آژانس بینالمللی انرژی این وضعیت را «بزرگترین چالش امنیت انرژی در تاریخ» خواند. دانیل یرگین، معاون رئیس شرکت «اساندپی گلوبال»، آن را «سناریوی کابوس» نامید. پل کروگمن، اقتصاددان برنده جایزه نوبل، صراحتاً نوشت که ادامه بستهشدن تنگه نمایانگر شوکی به عرضه نفت جهان است که از بحرانهای نفتی دهه ۱۹۷۰ بزرگتر است.
۸۴ درصد از نفت خام عبوری از تنگه هرمز به مقصد بازارهای آسیا بود. چین، هند، ژاپن و کره جنوبی به تنهایی ۶۹ درصد از کل جریان نفتی هرمز را جذب میکردند. همین جغرافیا گره کور ماجرا را مشخص میکند: آسیا هم بزرگترین مصرفکننده انرژی هرمز و هم قلب صنعت تولید تراشه و زیرساخت هوش مصنوعی جهان است.
موتور هوش مصنوعی با گاز طبیعی کار میکند
در فوریه ۲۰۲۶، یعنی درست روزهایی پیش از آغاز بحران، شرکت پژوهشی «کلینویو» گزارشی منتشر کرد با یافتهای که حالا به سندی تاریخی تبدیل شده: نزدیک به ۷۵ درصد از تجهیزات تولید برق «در محل» برای مراکز داده جدید، از نوع گازسوز است. این شرکت ۴۶ مرکز داده شناسایی کرده که در حال احداث نیروگاه اختصاصی خود با ظرفیت ترکیبی ۵۶ گیگاوات هستند.
آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند که تولید برق جهانی برای تأمین مراکز داده از ۴۶۰ تراواتساعت در ۲۰۲۴ به بیش از هزار تراوات ساعت در ۲۰۳۰ و ۱۳۰۰ تراوات ساعت در ۲۰۳۵ خواهد رسید که این عدد معادل کل مصرف برق ژاپن است.
در ایالات متحده، گاز طبیعی در سال ۲۰۲۴ بیش از ۴۰ درصد از برق مراکز داده را تأمین میکرد و پیشبینی میشود تا ۲۰۳۰ همچنان بزرگترین منبع انرژی آنها باشد.
نمونهها روشنگرند: پروژه «ستارگان» در شهر «ابیلین» در تگزاس، مشترکاً توسط شرکتهای «اوپنایآی» و «اوراکل»، با بیش از یک گیگاوات توربین گازی اداره میشود. پروژه دوم در شهرستان «شکلفورد» کاملاً خارج از شبکه است و ۷۰۰ مگاوات ژنراتور گازی دارد. «ایکسایآی» ایلان ماسک در ممفیس از ژنراتورهای گازی تغذیه میکند. دلیل ساده است: اتصال به شبکه برق تا پنج سال طول میکشد، انرژی هستهای هفت تا دوازده سال، اما گاز طبیعی را میتوان همین حالا نصب کرد.
پس وقتی تنگه هرمز بسته شد و قیمت گاز طبیعی مایع اروپا ۶۰ درصد جهش کرد، این صرفاً یک بحران انرژی نبود. این یک شوک مستقیم به پایهایترین نهاده تولید هوش مصنوعی بود.
هلیوم؛ گاز نادیدهگرفتهشدهای که همه چیز را به هم ریخت
در میان همه پیامدهای بحران، یک بُعد تقریباً به طور کامل از اخبار اصلی غایب ماند: هلیوم.
تا پیش از بحران تنگه هرمز، قطر، دومین تولیدکننده بزرگ هلیم جهان بود و تقریباً یکسوم از کل عرضه جهانی این گاز را تأمین میکرد. هلیم در ساخت تراشه کاربرد حیاتی دارد؛ از آن در رشد ورقههای سیلیکونی، تشخیص نشت، خنکسازی دستگاههای لیتوگرافی فوقپیشرفته و انتقال گاز در فرآیندهای شیمیایی استفاده میشود و هیچ جایگزین مقیاسپذیری برایش وجود ندارد.
با بسته شدن تنگه قیمت هلیم در بازار نقدی به بالای ۴۵۰ دلار به ازای هر هزار فوت مکعب رسید. مؤسسه رتبهبندی «فیچ» گزارش داد که به دلیل آسیب به تأسیسات تولیدی و قطع ترانزیت از تنگه قیمت هلیم از آغاز جنگ دو برابر شده و این در حالی است که ذخایر مایع هلیم جهان پیش از آنکه تبخیر شوند تنها ۴۵ روز بافر دارند.
کره جنوبی ۶۵ درصد از هلیم مورد نیاز خود را از قطر تأمین میکند — شرکت کُرهای «اسکیهاینیکس» به تنهایی ۶۰ درصد از تراشههای حافظه پهنباند جهان را میسازد — همان تراشههایی که درون هر شتابدهنده هوش مصنوعی «انویدیا» قرار دارد. «تیاسامسی» تایوان نیز ۹۰ درصد از پیشرفتهترین تراشههای منطقی جهان را تولید میکند و در صف خریداران هلیم از قطر قرار دارد.
موضع رسمی این شرکتها در مواجهه با بحران محتاطانه بوده است. «اسکیهاینیکس» اعلام کرد «زنجیره تأمین متنوع و موجودی کافی» دارد. «تیاسامسی» گفت وضعیت را رصد میکند. اما به گفته «بنیاد کارنگی برای صلح بینالملل»، این پاسخها بازتاب واقعیت ساختاری نیستند: صنعت تراشه جهان بر پایه وابستگی به انرژی وارداتی خلیجفارس ساخته شده و این بحران آن وابستگی را بیش از پیش عیان کرد.
قلب جریحهدار بورسهای آسیا
چهارم مارس ۲۰۲۶(13 اسفند 1404) روزی بود که بازارهای آسیا افتی تاریخی را از سر گذراندند. شاخص بورس کره جنوبی ۱۲ درصد سقوط کرد — بدترین افت تکروزه در تاریخ آن بورس. سهام «سامسونگ الکترونیکس» ۲.۴ درصد کاهش یافت. شاخص بورس تایوان ۴.۳۵ درصد افتاد، عمدتاً به دلیل وزن سنگین «تیاسامسی» در آن.
آسیبپذیری این کشورها ساختاری است. ژاپن ۸۷ درصد از کل انرژی خود را وارد میکند و ۹۵ درصد از واردات نفتیاش از خاورمیانه میآید. روزانه ۱.۶ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز به ژاپن میرسید. کره جنوبی ۷۰ درصد از نفت خام خود را از خاورمیانه تهیه میکند. سنگاپور ۹۰ درصد از برق خود را از گاز طبیعی مایع تولید میکند. تایوان نیز ۳۳.۵ درصد از کل گاز طبیعی مایع وارداتیاش را از قطر تأمین میکرد.
برای صنعت تراشه، این ارقام معنای مشخصی دارد: دستگاههای لیتوگرافی فرابنفش شدید — هر دستگاه بیش از ۳۵۰ میلیون دلار ارزش دارد — به جریان برق پایدار و قطعنشدنی وابستهاند. هر وقفه ناگهانی در برق میتواند یک دستگاه را برای همیشه از کار بیندازد؛ از این رو کارخانههای بزرگ در تایوان و کره جنوبی احتیاطاً شروع به کاهش ظرفیت کردهاند.
جنگ در تنگه هرمز، سِروِر خاموش در ویرجینیا
این تأثیر چطور به مراکز داده آمریکایی میرسد؟ از طریق مکانیسمی که اقتصاددانان آن را «آربیتراژ گاز طبیعی مایع» مینامند. اسکات شلتون از شرکت «تیپی آیکپ»(کارگزاری بین بانکی و ارائه دادههای مالی) به روزنامه «فایننشال تایمز» گفته است: «[بازار گاز و انرژی در شرائطی است]که هر چیزی که بتوانیم روی کشتی بگذاریم، میفرستیم.» این جمله معنای روشنی دارد: تولیدکنندگان گاز آمریکا که حالا میتوانند گاز مایع را در اروپا و آسیا با قیمتهایی تا ۵۰ درصد بالاتر بفروشند، عرضه داخلی را کاهش میدهند. وقتی عرضه داخلی کم میشود قیمت داخلی بالا میرود و وقتی قیمت گاز داخلی بالا میرود، هزینه برق مراکز دادهای که مستقیماً از ژنراتورهای گازی تغذیه میکنند نیز افزایش مییابد.
تحلیلگران تخمین میزنند مراکز دادهای که با برق گازسوز کار میکنند، افزایش هزینههای انرژی را با تأخیر چهار تا هشت هفتهای از آوریل تا می ۲۰۲۶ حس خواهند کرد. آژانس بینالمللی انرژی اشاره میکند که مخارج سرمایهای پنج شرکت بزرگ فناوری در سال ۲۰۲۵ از ۴۰۰ میلیارد دلار فراتر رفت و انتظار میرود در ۲۰۲۶ افزایش ۷۵ درصدی دیگری داشته باشد. هر جهش قابل توجه در هزینه انرژی، در مقیاس این سرمایهگذاریها، به میلیاردها دلار هزینه تبدیل میشود.
آمارهای کلیدی بحران
انرژی و مراکز داده:
- مصرف برق مراکز داده جهانی: ۴۶۰ تراواتساعت در ۲۰۲۴، در مسیر رسیدن به بیش از هزار تراواتساعت تا ۲۰۳۰ (آژانس بینالمللی انرژی)
- ظرفیت مراکز داده هوش مصنوعی در اواخر ۲۰۲۵: ۲۹.۶ گیگاوات — معادل اوج مصرف برق ایالت نیویورک (گزارش شاخص هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد ۲۰۲۶)
- سهم گاز طبیعی از برق مراکز داده آمریکا: بیش از ۴۰ درصد
- سهم مراکز داده از کل برق آمریکا در ۲۰۲۵: ۴.۴ درصد، با پیشبینی رسیدن به ۶.۷ تا ۱۲ درصد تا ۲۰۲۸
بحران هرمز:
- کاهش جریان نفتی جهانی: ۸ میلیون بشکه در روز (بانک استاندارد چارترد)
- جهش قیمت نفت برنت: از ۶۷ دلار به ۱۲۶ دلار در اوج بحران
- جهش قیمت گاز طبیعی مایع اروپا در اولین روز: ۵۲ درصد
- جهش قیمت هلیم: ۱۰۰ درصد (مؤسسه رتبهبندی فیچ)
- قیمت هلیم در بازار نقدی: بالای ۴۵۰ دلار به ازای هر هزار فوت مکعب
نیمهرساناها:
- سهم تایوان از تولید تراشه پیشرفته جهان: ۹۰ درصد
- وابستگی کره جنوبی به هلیم قطری: ۶۵ درصد
- سهم «اسکیهاینیکس» از تولید حافظه پهنباند جهان: ۶۰ درصد
درسهایی که باید آموخت
جنگ تحمیلی علیه ایران و بستهشدن تنگه هرمز این مشکل را خلق نکرد؛ بلکه نشان داد چگونه یک وابستگی چند دههای برای اقتصادها از نظر انرژی تا چه حد خطرناک شده است. شرکتهای بزرگ فناوری برای سالها در برابر تلاشها برای تنوعبخشی به زنجیره تأمین تراشه مقاومت کردند و این امر آنها را در برابر بحرانی آسیبپذیر گذاشت که میتوانست رونق هوش مصنوعی را متوقف کند.
در وضعیتی مشابه، آژانس بینالمللی انرژی هشدار میدهد که در سال ۲۰۳۰، تقاضا برای «گالیم» — فلزی حیاتی برای تراشههای هوش مصنوعی — میتواند به بیش از ۱۰ درصد کل عرضه امروز برسد. چین در حال حاضر ۹۹ درصد از گالیم تصفیهشده جهان را تأمین میکند. این وابستگی دیگری است که بحران هرمز نشان داد چطور میتواند در لحظهای به اهرم فشار تبدیل شود.
بنیاد آمریکایی «کارنگی» دو اقدام فوری را ضروری میداند: نخست، کره جنوبی و تایوان باید منابع انرژی داخلی قابل اطمینان توسعه دهند. دوم، شبکه برق باید مدرنسازی شود تا کارخانههای تراشه بتوانند به منابع انرژی داخلی متصل شوند. در همین راستا، استان «گیونگی» کره جنوبی و شرکت برق کره در ۲۰۲۶ توافق کردند خطوط انتقال جدیدی برای تأمین ۳ گیگاوات اضافی به خوشه نیمهرسانای «یونگین» احداث کنند.
نتیجهگیری: تمدن دیجیتال و پای گِلین آن
یک شهر هوشمند برای کار کردن به داده نیاز دارد. داده به پردازش نیاز دارد. پردازش به تراشه نیاز دارد. تراشه به هلیم و برق و گاز نیاز دارد و آن برق و گاز از تنگهای ۲۱ مایلی در خلیجفارس عبور میکند.
این زنجیره ساده است، اما کشف واقعی آن در مارس ۲۰۲۶ برای بسیاری از صنعتگران و سیاستگذاران به منزله یک شوک بزرگ بود. صنعت هوش مصنوعی با همه عظمت ادعاهایش — صدها میلیارد دلار سرمایهگذاری، رقابتهای استراتژیک قدرتهای بزرگ، پیشبینی انقلاب صنعتی چهارم — یک آسیبپذیری فیزیکی عمیق داشت که کمتر کسی در مدلهای ریسک(خطرپذیری) خود گنجانده بود.
در عین حال؛ حتی اگر تنگه هرمز فردا به طور کامل گشوده شود، اقتصاد جهانی یکشبه به حالت عادی بازنمیگردد. برخی از این اختلالات سالها طول میکشد تا از بین برود؛ برخی دیگر زنجیره تأمین را برای همیشه تغییر میدهد.
امنیت دیجیتال از امنیت انرژی جداییناپذیر است. پیشنیاز هر پروژه هوش مصنوعی، پیش از هر الگوریتم و هر مدل زبانی بزرگ، یک لوله گاز است. و آن لوله گاز از تنگهای میگذرد که جهان سالها آن را بدیهی میپنداشت.
