تنگه هرمز و بحران پنهان دارو در جهان

قرص‌ها از کجا می‌آید؟

پیش از هر چیز، باید یک پیوند را روشن کرد؛ پیوندی که بیشتر مردم هرگز به آن فکر نکرده‌اند و صنعت داروسازی سال‌ها ترجیح داده درباره‌اش سکوت کند.

تقریباً ۹۹ درصد از مواد اولیه و معرف‌های صنعت داروسازی جهان از فرآورده‌های پتروشیمی به دست می‌آیند! نه ۵۰ درصد! نه ۷۰ درصد! بلکه ۹۹ درصد! این رقم را «انجمن گاز آمریکا» منتشر کرده و هیچ‌کس آن را به طور جدی به چالش نکشیده است.

استامینوفن-همان مسکّن رایجی که در هر خانه‌ای پیدا می‌شود-صد در صد پتروشیمیایی است. فنل از فرآیند شیمیایی «کومن» استخراج می‌شود، به «پاراآمینوفنل» تبدیل می‌گردد و سرانجام به استامینوفن استیله می‌شود. ایبوپروفن نیز صد در صد پتروشیمیایی است. متفورمین- پرمصرف‌ترین داروی دیابت در جهان-هشتاد تا نود درصد پتروشیمیایی است. نفتایی که این دارو‌ها را می‌سازد از تنگه هرمز عبور می‌کند؛ همان تنگه‌ای که از اواخر فوریه ۲۰۲۶ بسته شده است.

بزرگترین داروخانه جهان، در تله

برای فهمیدن اینکه چرا بسته شدن یک آبراه در خلیج‌فارس می‌تواند داروخانه‌های لندن و نیویورک را خالی کند، باید جغرافیای صنعت داروسازی جهان را شناخت.

هند بزرگ‌ترین تأمین‌کننده دارو‌های ژنریک جهان است؛ ۲۰ درصد از کل دارو‌های ژنریک دنیا را تولید می‌کند، ۵۵ تا ۶۰ درصد از واکسن‌های مورد نیاز یونیسف را تأمین می‌کند. این کشور ۵۰۰ تولیدکننده فعال ماده مؤثره دارویی دارد که ۸ درصد از بازار جهانی را در اختیار گرفته‌اند. به همین دلیل هند را «داروخانه جهان» می‌نامند.

ایالات متحده تقریباً ۴۷ درصد از نسخه‌های ژنریک خود را از هند تأمین می‌کند. هند نیز برای حدود ۴۰ درصد از واردات نفت خام مورد نیاز خود به تنگه هرمز وابسته است. این نفت در نهایت به نهاده‌های پتروشیمیایی مورد استفاده در سراسر فرآیند تولید دارو تبدیل می‌شود.

اما زنجیره از این هم پیچیده‌تر است. مواد شیمیایی تولیدشده در چین معمولاً از طریق توزیع‌کنندگانی در دوبی و سراسر امارات تجمیع شده و سپس به سوی تولیدکنندگان داروسازی هندی فرستاده می‌شوند. حتی وقتی مواد اولیه مستقیم از چین به هند می‌روند، تولید همچنان به شدت به تأمین مواد پتروشیمیایی خلیج‌فارس وابسته است. پیش‌ساز‌های حیاتی‌ای که صنایع چینی و هندی برای سنتز مواد مؤثره دارویی به آن نیاز دارند-از جمله متانول و اتیلن گلیکول-عمدتاً به مسیر هرمز وابسته‌اند. به عبارت دیگر، حتی وقتی یک دارو از نظر فنی در آسیا «تولید» می‌شود، مواد اولیه‌اش از آبراهی گذشته‌اند که حالا بسته شده است.

اعداد بحران

برای درک عمق آنچه در جریان است، باید ارقام را کنار هم گذاشت. فعالیت تجاری در تنگه هرمز تا شانزدهم مارس ۲۰۲۶ تا حدود ۹۰ درصد پایین‌تر از سطح پیش از جنگ تحمیلی سوم علیه ایران قرار داشت. ظرفیت باربری هوایی در منطقه خلیج‌فارس بین ۲۸ فوریه و ۳ مارس، ۷۹ درصد کاهش یافت و این افت، ۲۲ درصد کاهش را در سطح جهانی به بار آورد.

پژوهشگران تخمین می‌زنند که تا ۵۰ درصد از عرضه جهانی پلی‌اتیلن-که برای بسته‌بندی دارو‌ها و تجهیزات پزشکی حیاتی است- از دسترس خارج یا محدود شده است. در هند، قیمت ماده مؤثره دارویی استامینوفن از حدود ۲۲۰ تا ۲۴۰ روپیه در هر کیلوگرم به ۵۵۰ تا ۶۰۰ روپیه رسیده است. قیمت «تیوکلشیکوزید» -یک شل‌کننده عضلات- از ۳.۴ لاکه روپیه به ۷ لاکه جهش کرده است.

در هند، هزینه مواد اولیه کلیدی ظرف دو هفته ۳۰ درصد جهش کرده؛ برخی نهاده‌ها مانند گلیسیرین بیش از ۶۰ درصد گران‌تر شده‌اند. تولیدکنندگان اروپایی دارو‌های ژنریک با افزایشی بین ۵۰ تا صد و ۶۰ درصدی در قیمت مواد اولیه رو‌به‌رو شده‌اند. بیمه دریایی برای کشتی‌هایی که قصد عبور از تنگه هرمز را دارند بیش از هزار درصد افزایش یافته است.

وقتی ارزان‌ترین دارو هم گران‌ترین می‌شود

شاید هیچ نمادی بهتر از آسپرین نتواند وخامت این بحران را نشان دهد. در پی بسته شدن تنگه هرمز، در بریتانیا، قیمت آسپرین ۱۰۰۰ درصد افزایش یافته است. یک داروساز در این خصوص گزارش داد که برای یک جعبه آسپرین ۷.۸۲ پوند پرداخته، دارویی که معمولاً ۳۸ پنی قیمت دارد.

پیمایشی که «انجمن ملی داروسازی» بریتانیا انجام داد نشان داد که ۸۶ درصد از داروخانه‌ها قادر به تأمین آسپرین نیستند و موجودی محدود تنها برای بیماران دارای نسخه اورژانسی نگه داشته می‌شود.

در مارس ۲۰۲۶، تعداد پرونده‌های امتیازدهی قیمتی اضطراری به ۱۹۷ دارو رسید که برخی شامل افزایش هشت‌برابری قیمت بودند. شش نوع «کو-کدامول» -ترکیبی از کدئین و پاراستامول- در میان دارو‌هایی بودند که تا ۵۶ درصد گران‌تر شدند. داروسازان از مشکل در تأمین دارو‌های مخدر و آنتی‌بیوتیک‌ها نیز گزارش داده‌اند.

«مدیسینز یو‌کی»، نهاد صنفی نمایانگر شرکت‌هایی که ۸۵ درصد از نسخه‌های سازمان بهداشت ملی بریتانیا را تأمین می‌کنند، هشدار داده که بیماران ممکن است از اوایل ژوئن ۲۰۲۶ با مشکلات جدی در تهیه داروهایشان رو‌به‌رو شوند مگر آنکه تلاش‌های دیپلماتیک بحران خاورمیانه را حل کنند.

جیم مَکی، مدیرعامل سازمان بهداشت ملی انگلستان، در یک برنامه رادیویی گفته است: «ما واقعاً نگران این وضعیت هستیم.» او سپس یادآور شده که بریتانیا ۷۵ درصد از داروهایش را وارد می‌کند.

زنجیره‌ای که کسی نقشه‌اش را نکشیده بود

منطقه شورای همکاری خلیج‌فارس-شامل بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات- یک مرکز ترانزیت حیاتی داروسازی است که آفریقا، آسیا، اروپا، هند و ایالات متحده را به هم متصل می‌کند. صنعت داروسازی این منطقه ۲۳.۷ میلیارد دلار ارزش دارد و حدود ۸۰ درصد از آن به واردات از طریق فضای هوایی این کشور‌ها و تنگه هرمز وابسته است.

مراکز باربری هوایی در دوبی، دوحه، بحرین و کویت-که مسیر اصلی انتقال دارو‌های حساس به دما و تجهیزات پزشکی پرارزش بودند-حالا تعطیل یا با ظرفیت بسیار محدود کار می‌کنند. این یعنی دارو‌های بیولوژیک، واکسن‌ها، دارو‌های سرطانی و هر آنچه نیاز به زنجیره سرد دارد، عملاً در آسمان گیر کرده است.

درمان‌های پرارزش و حساس به زمان اغلب به حمل هوایی سریع و شرایط کنترل‌شده نیاز دارند. تأخیر در تحویل این دارو‌ها می‌تواند بر نتایج درمانی بیماران، به ویژه آنهایی که به درمان فوری یا مستمر نیاز دارند، تأثیر مستقیم بگذارد.

متانول هندی و بحران پنهان‌تر

در لایه‌های زیرین این بحران، جنبه‌ای تقریباً ناگفته نهفته است. متانول، یکی از کلیدی‌ترین حلّال‌ها در ساخت مواد مؤثره دارویی، ۸۷.۷ درصد وابستگی به مسیر هرمز دارد. دولت هند ترجیح داده «ال‌پی‌جی» خانگی را بر نهاده‌های پتروشیمیایی صنعتی اولویت دهد و این تصمیم، زنجیره‌های تأمین داروسازی را از دریافت مشتقات نفتی مورد نیازشان محروم ساخته است. شرکت‌های داروسازی هندی سه تا شش ماه موجودی محصول نهایی دارند. این بافر وجود دارد، اما با سرعت فزاینده‌ای در حال تحلیل رفتن است.

مدل تأمین «درست در زمان» برای کالا‌های حیاتی مانند دارو‌ها به شدت در معرض نقاط شکست منفرد است. تخمین زده می‌شود که ۲۵ تا ۳۰ درصد از شرکت‌های داروسازی در حال بررسی تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین خود هستند؛ اما این تصمیم‌ها ماه‌ها و سال‌ها زمان می‌برند تا به نتیجه برسند.

باب‌المندب، آبراهی در سایه برای تهدید

در آوریل ۲۰۲۶، بحث امکان بسته شدن «تنگه باب‌المندب» در دریای سرخ نیز مطرح شده است. اگر باب‌المندب نیز بسته شود، مسیر اصلی صادرات دارو از هند به اروپا و آمریکا؛ که از کانال سوئز می‌گذرد نیز قطع خواهد شد. در آن صورت، داروخانه جهان میان دو تنگه بسته‌شده گیر خواهد افتاد.

در قفسه‌های خالی چه چیز را نمی‌بینیم؟

دیوید ویکس، مدیر ریسک زنجیره تأمین در شرکت تحلیلگر «مودیز»، وضعیت را در یک جمله خلاصه کرد: «طوفان کامل است. تعارض در خلیج‌فارس باعث شده هرمز بسته شود و هند داروخانه جهان است. آنها بخش زیادی از دارو‌های ژنریک و مواد مؤثره دارویی را تولید می‌کنند. با این وضع ژئوپلیتیک، خارج کردنشان روز به روز سخت‌تر می‌شود».

دارو‌های فاقد حق ثبت اختراع-که ۸۵ درصد از نسخه‌های سازمان بهداشت ملی بریتانیا را تشکیل می‌دهند- با بازده بسیار بالا و حاشیه سود بسیار کم کار می‌کنند. هر بحرانی که هزینه‌های عملیاتی را بالا ببرد، به طرزی نامتناسب بر این تولیدکنندگان تأثیر می‌گذارد. در آمریکا، دارو‌های ژنریک ۹۰ درصد از نسخه‌های تجویزشده را تشکیل می‌دهند. یعنی بحران هرمز مستقیماً با کیف پول نه نفر از هر ده بیمار آمریکایی در ارتباط است.

نتیجه: قرص‌هایی که از تنگه می‌گذرند

دارویی که پزشک تجویز می‌کند شاید در هند بسته‌بندی شده باشد، ماده مؤثره‌اش از چین آمده، پیش‌ساز شیمیایی‌اش در خلیج‌فارس تولید شده، حلّالی که در فرآیند ساختش به کار رفته از نفت خامی استخراج شده که از تنگه هرمز گذشته و تنگه هرمز از اواخر فوریه ۲۰۲۶ بسته شده است.

این زنجیره تا پیش ا تحمیل جنگ به ایران نادیده بود؛ چون هیچ‌کس نیازی نمی‌دید آن را ببیند. بازار مانند ساعت کار می‌کرد، دارو‌ها به موقع می‌رسیدند و هیچ‌کس از خودش نمی‌پرسید که فنلی که استامینوفن را می‌سازد از کجا می‌آید.
وحید باسره روزنامه‌نگار حوزه حمل و نقل