کاهش تراز آب خزر؛ 25 سال 1.5متر اما 5 سال اخیر 1 متر

به گزارش مانا؛ امید صدیقی اظهار کرد: در مجموع، تراز آب دریای خزر خاصیتی دارد که به صورت سینوسی تغییر می‌کند، به این معنا که چندین سال روند افزایشی دارد و سپس چندین سال وارد روند کاهشی می‌شود، اگر به روند تراز دریای خزر در 100 سال اخیر نگاه کنیم، اگر هزار سال یا 10 هزار سال گذشته را نیز بررسی کنیم، می‌بینیم که این دریا نوسانات زیادی را تجربه کرده است، حتی در مقاطعی تراز آن به منهای 9 یا منهای 10 متر هم رسیده است، یعنی سطح آب بسیار بالاتر از امروز بوده است.

وی اظهار کرد: به طور کلی، سطح تراز دریای خزر پایین‌تر از آب‌های آزاد است و اکنون تراز آن حدود منهای 28.5 متر است. بنابراین، زمانی که تراز به منهای 9 یا منهای 10 متر رسیده، آب در بالاترین وضعیت خود قرار داشته است، برخی نیز معتقدند که در آن دوره، بخش‌هایی از شهرهای ساحلی مانند انزلی زیر آب بوده‌اند.

صدیقی ادامه داد: از سال 1310 روند کاهش تراز آغاز شد، سپس دوباره افزایش یافت و بار دیگر تا سال 1357 کاهش پیدا کرد، بنابراین از سال 1357، روند افزایشی دوباره شروع شد و تا سال 1374، یعنی همان دهه 70، ادامه داشت، در این دوره سطح آب به شدت افزایش یافت و بسیاری از مستحدثات ساحلی را تخریب کرد. پس از آن، از سال 1374 روند کاهشی آغاز شد که تا امروز نیز ادامه دارد، یعنی حدود 30 تا 31 سال است که دریای خزر در مسیر کاهش تراز قرار گرفته است.

وی درباره اینکه چرا شرایط امروز تا این اندازه بحرانی شده است گفت: به این دلیل است که اگرچه در گذشته نیز دوره‌های کاهش و افزایش تراز وجود داشته، اما شدت آن به این شکل نبوده است، برای مثال، در گذشته سالانه یک تا 2 سانتیمتر نوسان مشاهده می‌شد، از سال 1374 تا 1400 روند کاهشی ادامه داشت، اما این روند کند بود و سالانه حدود 7 تا 8 سانتیمتر کاهش ثبت می‌شد، اما از سال 1400 تاکنون، روند کاهش تراز بسیار شدید شده و به حدود 20 سانتیمتر در سال رسیده است، حتی در برخی سال‌ها این رقم به 21 تا 22 سانتیمتر نیز رسیده که باعث نگرانی جدی شده است.

مدیر کل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست افزود: در چهار تا پنج سال گذشته، در مجموع حدود یک متر از تراز آب دریای خزر کاسته شده است، در حالی که از سال 1374 تا 1400، یعنی حدود 25 سال، مجموع کاهش تراز فقط حدود یک و نیم متر بود، بنابراین، از سال 1374 تاکنون، دریای خزر حدود 2.5 متر کاهش سطح تراز داشته که یک متر آن مربوط به چهار تا پنج سال اخیر است.

به گفته وی، این کاهش شدید و متوسط افت سالانه حدود 20 سانتیمتری در سال‌های اخیر، موجب پسروی آب دریای خزر، به ویژه در شرق خزر و در مناطقی مانند خلیج گرگان، میانکاله و گمیشان شده است، از آنجا که شیب بستر در این مناطق بسیار کم است، عقب‌نشینی آب نیز بسیار شدیدتر بوده است.

وی درباره دلایل این عقب‌نشینی شدید در چهار تا پنج سال گذشته گفت: بر اساس پروژه مشترکی که ایران و کشورهای حاشیه خزر انجام داده‌اند، عمده‌ترین دلیل آن تغییرات اقلیمی، افزایش دما و در نتیجه افزایش تبخیر است، در واقع، بیلان آبی دریای خزر از یک سو به بارش‌ها و ورودی آب رودخانه‌ها وابسته است و از سوی دیگر، تبخیر عامل خروج آب از این دریا است.

صدیقی افزود: بزرگ‌ترین رودخانه‌ای که وارد دریای خزر می شود، رود ولگا است که حدود 80 درصد آب ورودی خزر را تأمین می‌کند، سایر رودخانه‌ها در مجموع 20 درصد باقیمانده را تأمین می‌کنند که سهم ایران از این میزان حدود 5 درصد است، یعنی مجموع رودخانه‌های ایران که به دریای خزر می‌ریزند، فقط 5 درصد از آب ورودی این دریا را تأمین می‌کنند.

مدیر کل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: در کنار این عوامل، فعالیت‌های انسانی نیز وجود دارد که مهم‌ترین آن برداشت آب است و می‌تواند بر این تعادل تأثیر بگذارد. با این حال، بررسی‌ها و محاسبات انجام‌شده نشان می‌دهد که علت اصلی شرایط کنونی، افزایش دما و تبخیر است، به عبارت دیگر، میزان تبخیر نسبت به میزان بارش و آب ورودی افزایش یافته و همین مساله موجب برهم خوردن تعادل آبی دریای خزر شده است.

وی اظهار کرد: البته برخی نیز معتقدند فعالیت‌های انسانی، از جمله احداث سدها و برداشت آب از رودخانه‌ها، در این وضعیت نقش داشته است، بر اساس بررسی‌های صورت‌ گرفته، شاید حدود 20 درصد از این شرایط ناشی از فعالیت‌های انسانی و حدود 80 درصد ناشی از تغییر اقلیم و افزایش تبخیر باشد، هرچند که تغییر اقلیم نیز خود تا حد زیادی حاصل فعالیت‌های انسانی است.

صدیقی گفت: البته باید توجه داشت که وضعیت کاهش تراز آب برای کشورهای شمالی خزر، به ویژه روسیه و قزاقستان، شدیدتر است زیرا بخش شمالی خزر بسیار کم‌ عمق بوده و شیب بسیار کمی دارد، بنابراین با کاهش تراز آب، پسروی دریا در این مناطق شدیدتر خواهد بود، اکنون نیز برای بسیاری از بنادر این کشورها اختلال‌های جدی ایجاد شده و امکان فعالیت عادی وجود ندارد، زیرا آب به شدت عقب‌نشینی کرده است.

به گفته وی، در واقع چه از نظر آسیب‌پذیری اکولوژیک و تهدید زیستگاه‌های حساس و چه از نظر آسیب‌پذیری تأسیسات و زیرساخت‌هایی مانند بنادر، کشورهای شمالی خزر نسبت به ایران با شرایط دشوارتری مواجه هستند.

وی اظهار کرد: این مساله موجب نگرانی 5 کشور حاشیه دریای خزر شد بر این اساس در چارچوب کنوانسیون تهران ( کنوانسیون حفاظت محیط زیست دریای خزر) از سال گذشته اقدام شد تا یک برنامه اقدام منطقه ای برای سازگاری و تاب آوری در مقابل کاهش تراز و کاهش اثرات آن تهیه شود، پیش نویس این برنامه اقدام تهیه شد از سال گذشته 2 مرحله به 5 کشور ارسال و نواقص آن برطرف شد.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: این سند اکنون در مرحله نهایی است و قرار است آخرین نسخه آن در کاپ 7 ( هفتمین کنوانسیون اجلاس تهران ) که قرار است تابستان امسال در تهران برگزار شود تصویب، بودجه آن تامین و کار آغاز شود.

ایرنا